ZLOČIN I SLAVA! Ubio političkog rivala zbog žene, a danas obojica imaju ulice u Novom Sadu: Jaša Tomić nožem usmrtio Mišu Dimitrijevića

Sigurno nije jedinstven slučaj u svetu, ali je redak da i ubijeni i ubica dobiju ulice u istom gradu. U Novom Sadu postoje ulice nazvane po Miši Dimitrijeviću i po Jaši Tomiću. Tomić je 1890. ubio Dimitrijevića zbog žene, svoje supruge. Ili, bolje reći, zbog politike.

Tomićeva supruga Milica bila je ćerka Svetozara Miletića. Pa da počnemo priču od njega.

Svetozar Miletić je bio lider vojvođanskih Srba u drugoj polovini 19. veka, obeleženoj borbom protiv Mađara za nacionalna prava. Godine 1848, kad je ta borba bila i oružana, baš je Miletić, tada dvadesetdvogodišnjak, zgrabio zvona crkve u Čurugu i besomučno zvonio pozivajući narod na okupljanje da pruže otpor mađarskoj vojsci.

U Nadalju agituje da srpske čete u austrijskoj vojsci ne idu u Italiju, nego da od Mađara brane domaća ognjišta. Mađarske vlasti ga proganjaju, ali ga narod štiti od hapšenja, i on preko Sremskih Karlovaca odlazi u Beograd, gde neuspešno nagovara srpsku vladu da krene u rat protiv Turaka, te da tako započne opšte srpski ustanak na Balkanu.

Član je Glavnog odbora čuvene Majske skupštine 1848, na kojoj je zvanično proglašena Srpska Vojvodina kao autonomna srpska oblast unutar Austrijskog carstva…

Kad je buna 1848. propala, zahvaljujući bogatoj stipendiji kneza Mihaila Obrenovića nastavlja studije u Beču. U Novom Sadu otvara advokatsku kancelariju 1856. godine i nastavlja borbu s Mađarima za prava Srba. Biran je za gradonačelnika Novog Sada i s tog položaja proglašava srpski jezik zvaničnim.

Pokreće i uređuje Zastavu, najuticajniji dnevni list kod Srba u Austrougarskoj, i osniva Srpsku narodnu slobodoumnu stranku – prvi organizovani nacionalni pokret kod Srba u Habzburškoj monarhiji. Mađarske vlasti zatvarale su ga u više navrata, a zbog maltretiranja na robiji psihički je oboleo u 50. godini. Narednih četvrt veka bolovao je i nije se uključivao u politički život. Umro je 1901. godine.

Zajedljiv karakter

Tokom Miletićeve bolesti Srpska narodna slobodoumna stranka pocepala se na dve grupe, na liberale Miše Dimitrijevića i na radikale Jaše Tomića.

Liberali su okupljali obrazovanije i bogatije Srbe, podržavali su crkvene velikodostojnike i bili uvereni da se za prava Srba u Mađarskoj treba boriti strogo poštujući vlasti i njene zakone. Njihov vođa Miša Dimitrijević uživao je glas vrednog, sposobnog, brzog i veštog službenika. U jednoj njegovoj biografiji piše da su „u javnim poslovima dolazili do izražaja njegova ambiciozna i autoritativna priroda, borbeni i nepopustljivi, a ponekad i zajedljivi karakter“.

Uživao je veliko poverenje Svetozara Miletića, koji je na njega praktično preneo sve poslove koji se tiču unutrašnjeg uređenja stranke. Bavio se, ne baš uspešno, i književnim radom, najviše pozorišnom i književnom kritikom. Posle rascepa stranke osnovao je list Branik.

Radikali su bili pristalice agresivnije borbe i masovnih akcija, isticali su da osim nacionalnih prava treba tražiti i socijalna – zastupali su najsiromašnije – i bili su protiv crkvenih velikodostojnika. Jaša Tomić, koji je bio njihov vođa, zbog bavljenja politikom napustio je studije medicine i književnosti u Beču i Pragu.

Oženio se Milicom, ćerkom Svetozara Miletića, i od njega preuzeo uređivanje tamošnjeg najvećeg srpskog dnevnog lista Zvezda. Posle šestogodišnje robije zbog ubistva o kojem pišemo, za vreme Prvog i Drugog balkanskog rata bio je vojni izveštač Zastave, a kasnije je na osnovu tih članaka napisao tri knjige, koje su naišle na dobar prijem kod čitalaca.

Prva urednica novina

U sukobu liberala i radikala, Miša Dimitrijević napao je Jašu Tomića i preko njegove žene Milice.

Milica je bila književnica, novinarka, političarka i jedna od najznačajnijih ličnosti naše feminističke istorije. Značajna je po tome što je bila prva urednica novina. Rođena je 1859. godine u Novom Sadu, gradu u kojem je provela većinu svog života, školovala se u Pešti i Beču, a govorila je četiri jezika: francuski, nemački, engleski i mađarski. Za Jašu se udala 1885, a pre toga je bila verena s novosadskim pravnikom Brankom Petrovićem.

Pišući mu tada o budućem zajedničkom životu, Milica mu je kazala i da će izdejstvovati da on preuzme uređivanje Zastave, koju je tada vodio njen već bolesni otac. Veridba je, međutim, brzo raskinuta.

Petrović je bio poznat kao zavodnik, i posle jedne afere sa udatom ženom morao je pred njenim mužem da beži iz stana, ostavivši za sobom, između ostalog, i pisma Miletićeve ćerke. Prevareni muž je ta pisma predao Miši Dimitrijeviću, kome su dobrodošla za obračun s Tomićem.

Dimitrijević je u seriji tekstova u svom listu Branik pet godina posle venčanja Milice i Jaše optuživao Tomića da se Milicom oženio iz interesa i da je u miraz dobio uredničko mesto u Zastavi, a aludirano je i na neverstvo njegove supruge jer je poslednje pismo Branku Petroviću uputila šest nedelja pre svadbe. Tvrdilo se da u njima ima „pikantnih detalja“…

Poziv na dvoboj

Tomić je prvo tražio da se prekine s blaćenjem njegove žene, potom je Dimitrijevića pozvao na dvoboj, ali je ovaj odbio. Na kraju ga je ubio…

Na suđenju je kasnije dokazano da je Jaša Tomić dva puta kupovao nož da se obračuna sa urednikom Branika: prvi put je odustao i nož bacio u vodu, drugi put nije. Na Tucindan, 4. januara 1890. godine na železničkoj stanici u Novom Sadu usmrtio je Mišu Dimitrijevića.

U prvom stepenu Jaša Tomić osuđen je na doživotnu robiju, da bi mu kazna potom bila smanjena prvo na 15, a potom na šest godina zatvora. Žene u Vojvodini ubistvo koje je počinio videle su kao čin odbrane ženske časti, pa su uputile peticiju za pomilovanje sa 3.000 potpisa caru u Beč.

A kad je po izdržanoj kazni Jaša Tomić iz mađarskog grada Vac doputovao u Novi Sad, na stanici ga je dočekala ogromna masa koja je u njemu videla mučenika i heroja. Na dočeku su preovlađivale žene…

Žena poslanik

Nakon Prvog svetskog rata Milica Tomić je izabrana za jednu od sedam žena poslanika na Velikoj narodnoj skupštini Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, održanoj 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu. Žene su na ovim prostorima tada prvi put dobile pravo glasa.

Njen suprug na toj je skupštini bio jedna od najvatrenijih pristalica donošenja odluke da se Banat, Srem, Bačka i Baranja priključe Kraljevini Srbiji.

U Banatu od 1924. godine postoji mesto Jaša Tomić. Selo u opštini Sečanj pre toga se zvalo Modoš, a preimenovano je dve godine posle smrti ovog političara i novinara u znak zahvalnosti za njegov politički angažman i doprinos utvrđivanju granica koje su Vojvodinu spojile sa Srbijom.

Milica i Jaša Tomić nisu imali dece. On je umro 1922. godine, a ona se posle njegove smrti povukla iz javnog života. Poslednje godine provela je u Beogradu, gde je preminula 24. novembra 1944, u 85. godini, skoro potpuno zaboravljena.

Pre dvadeset godina, 2006, gradske vlasti podigle su spomenik Jaši Tomiću, što je izazvalo polemike u javnosti. Njegovo zalaganju za pripajanje Vojvodine Srbiji bilo je linija podele: na jednoj strani su se našli zagovornici jedinstvene države, a na drugoj oni koji su bili za što veću autonomiju pokrajine. LDP Čedomira Jovanovića bio je protiv spomenika tvrdeći da je Tomić ubio „nosioca liberalno-građanske ideje Mišu Dimitrijevića“, te da spomenik njemu predstavlja „omalovažavanje vrednosti srpskog građanskog društva“, a treći su podsećali da je Tomić u svoje vreme pisao protiv Jevreja… To jeste tačno, u njegovom opusu postoje i takve brošure, ali, istine radi, nastale su krajem 19. veka, na talasu antisemitizma u Evropi, i ne mogu se tumačiti u današnjem kontekstu.

U decembru 2024. godine aktivisti Lige socijaldemokrata Vojvodine table s nazivom Bulevara Jaše Tomića u Novom Sadu prelepili su nalepnicama „Bulevar 1. novembra“ i pokrenuli inicijativu da ova ulica, koja se nalazi neposredno uz železničku stanicu, dobije ime po datumu kada se dogodila tragedija u kojoj je stradalo 16 ljudi.

Momčilo Petrović