Društvo

Šta obeležavamo na Dan državnosti i Sretenje: Isti datum, dve različite godine – najvažniji dani u srpskoj istoriji, ovo treba da znate

February 15, 2026

Predrag Vujanac U novinarstvu od daleke 1992. godine, od čega 18 godina radijske karijere. Za Blic piše od 2001. godine. Više puta tužen zbog svojih tekstova, nikad osuđen.

Prvi srpski ustanak 1804. godine označio je početak srpske revolucije.

Sretenjski ustav iz 1835. godine bio je najliberalniji u tadašnjoj Evropi.

Dan državnosti je glavni državni praznik Srbije i ona ga obeležava od 2002. godine 15. i 16. februara u znak sećanja na dva važna istorijska datuma. Oba su se, po julijanskom kalendaru, dogodila na crkveni praznik Sretenje.

Najpre, Dan državnosti se obeležava u znak sećanja na dan podizanja Prvog srpskog ustanka 1804. godine. Potom i na dan kada je 1835. godine Srbija, tadašnja kneževina, dobila svoj prvi Ustav.

I podizanje ustanka i proglašenje Ustava dogodili su se na crkveni praznik Sretenje, a Dan državnosti se kao praznik slavi 15. (na dan Sretenja) i 16. februara. S obzirom na to da je Sretenje ove godine u nedelju, neradni dani će biti i ponedeljak i utorak, 16. i 17. februar.

Prvi srpski ustanak – Početak srpske revolucije

Prvi srpski ustanak je bio ustanak Srba protiv Osmanskog carstva u tadašnjem Smederevskom sandžaku, odnosno Beogradskom pašaluku, i trajao je od 1804. do 1813. godine.

Podizanju ustanka prethodila je Seča knezova koje su tadašnje dahije, odmetnute od centralne vlasti Porte, sprovele u pašaluku ubijajući 70 uglednih narodnih predstavnika Srba. Među njima, prvi su posečeni poznati valjevski knezovi Aleksa Nenadović i Ilija Birčanin.

Za vođu Prvog srpskog ustanka 1804. godine izabran je Karađorđe Petrović

Kao odgovor na represiju dahija, usledio je narodni zbor na Sretenje 1804. godine u Marićevića jaruzi u Orašcu, i odluka o podizanju ustanka za čijeg je vođu izabran Karađorđe Petrović.

Ustanici su uspeli da u značajnom vremenskom intervalu, nakon niza bojeva među kojima su najpoznatiji oni na Čokešini, Svileuvi, Mišaru i Ivankovcu, zauzmu teritoriju pašaluka i od turske vlasti oslobode mnogobrojne varoši, uključujući i Beograd 1806. godine, nakon čega je usledilo pogubljenje dahija.

Ustanak, koji mnogi istoričari nazivaju i “srpskom revolucijom”, imao je i državotvorni karakter, jer je već 1805. godine doneta odluka o osnivanju Praviteljstvujuščeg sovjeta serbskog kao centralnog organa vlasti, čime je Srbija praktično prvi put u svojoj istoriji dobila Vladu za čijeg je predsednika izabran prota Mateja Nenadović, sin pogubljenog kneza Ilije.

Do sloma ustanka, međutim, došlo je na prelazu 1812. na 1813. godinu. Zbog rata sa Napoleonom, saveznička carska Rusija se povukla potpisujući sa Osmanskim carstvom Bukureški mir, koji je za Srbe previđao u automomiju, za Turke povratak u Beograd i dalju upravu nad pašalukom. Ustanici to nisu prihvatili i suočili su se sa napadom Osmanskog carstva sa tri strane, nakon čega je otpor slomljen, a Karađorđe i još neke vođe ustanka su pobegle u Austriju.

Sretenjski ustav – Liberalni Ustav koji se nije sviđao velikim silama

Dan državnosti nas podseća i na donošenje Ustava Kneževine Srbije, poznatog kao Sretenjski ustav, čiji je autor bio Dimitrije Davidović, a koji je usvojen na Skupštini u Kragujevcu 1835. godine.

U prvom Ustavu u istoriji Srbije, bile su izražene potrebe srpskog društva: nacionalna emancipacija, razbijanje feudalnih ustanova i autokratske vladavine. Davidović, učeni Srbin iz Austrije, pisao ga je po uzoru na francuske ustavne povelje od 1814. i 1830. i belgijski ustav od 1831. godine. Sretenjski ustav, iako je na snazi bio svega 55 dana, u to doba je bio jedan od modernijih, demokratskijih i liberalnijih ustava, predstavljajući praktično, kako navode istoričari, “najistočniji odblesak Francuske revolucije”.

Autor Sretenjskog ustava bio je učeni Srbin iz Austrije Dimitrije Davidović

Između ostalog, imao je u sebi načelo podele vlasti na zakonodateljnu, zakonoizvršiteljnu i sudsku, a u jednom njegovom članu je pisalo “da svaki rob koji stupi na teritoriju Srbije postaje slobodan”.

Donošenju ustava prethodilo je nezadovoljstvo apsolutističkom vladavinom kneza Miloša Obrenovića i dizanje nekoliko buna protiv njegove vlasti, među kojima je ključna, u januaru 1835, bila Miletina buna.

Sretenjski ustav nije se dugo održao pre svega jer mu se protivilo Osmansko carstvo, čiji je vazal tada bila Kneževina Srbija, kao i Austrija, koja sama nije imala Ustav, te Rusija, ocenjujući ga kao “francusko-švajcarsku konstituciju”. Bile su im problematične i boje na tadašnjoj srpskoj zastavi, jer su bile iste kao i na zastavi Francuske.

Nakon ove “intervencije” velikih sila, Knez Miloš je ukinuo Sretenjski ustav kojeg je tri godine kasnije zamenio takozvani Turski, izdat u formi fermana, uz podršku Austrije i Rusije.

Crkveni praznik Sretenje

Kada je reč o crvenom prazniku Sretenja, hrišćani ga obeležavaju na 40. dan od Božića – 2. februara po gregorijanskom, odnosno, 15. februara po julijanskom kalendaru koga se pridržava i Srpska pravoslavna crkva (SPC).

Sretenje se slavi kao uspomenu na dan kada je Bogorodica prvi put u hram uvela novorođenog Hrista da ga posveti Bogu, a prema kanonu SPC Sretenje je svrstano u red Gospodnjih, ali i Bogorodičnih praznika.

Praznik se slavi od vremena cara Justinijana, u crkvenom kalendaru obeležen je crvenim slovom. Sretenje u Srbiji se proslavlja i kao krsna slava.

. (Foto: Oliver Bunić / Ringier)

Za vođu Prvog srpskog ustanka 1804. godine izabran je Karađorđe Petrović (Foto: Dragan Ilic / Alamy / Profimedia, Jerome Cid / Alamy / Profimedia / RAS Srbija)