Stvaraju opasne čestice u domu: Evo kako mirisna sredstva za čišćenje utiču na kvalitet vazduha:

Miris svežeg limuna ili bora mnogima je znak da je dom upravo temeljno očišćen. Međutim, istraživanja pokazuju da ugodan miris nakon čišćenja ne znači nužno i čistiji vazduh. Naprotiv, mirisni sastojci iz sredstava za čišćenje mogu u zatvorenom prostoru pokrenuti hemijske reakcije tokom kojih nastaju ogromni brojevi ultrafinih čestica, dovoljno malih da prodru duboko u disajni sistem.

Na to već nekoliko godina upozorava istraživački tim sa Univerziteta Perdju (Purdue), a najnoviji rezultati predstavljeni su u avgustu 2026. godine na skupu Američkog hemijskog društva. Istraživači predvođeni Brendom Burom proučavali su šta se dešava u vazduhu tokom uobičajenih aktivnosti poput brisanja podova, prskanja radnih površina i čišćenja različitim mirisnim proizvodima.

Hemijske reakcije u zatvorenom prostoru i uloga ozona

Problem nisu samo hemije koje se direktno oslobađaju iz proizvoda. Deo mirisnih sastojaka pripada grupi isparljivih organskih jedinjenja poznatih kao terpeni. Među njima su limonen, koji se povezuje s mirisom citrusa, i pineni, karakteristični za miris bora. Slična jedinjenja postoje i u prirodi, ali u zatvorenom prostoru tokom čišćenja njihove koncentracije mogu naglo porasti.

Kada takva jedinjenja dođu u kontakt sa ozonom u unutrašnjem vazduhu, počinju hemijske reakcije koje stvaraju nove čestice. Upravo je taj proces bio predmet detaljnog istraživanja tima sa Perdjua. U eksperimentu objavljenom 2022. godine istraživači su čistili pod u kontrolisanoj, mehanički ventiliranoj prostoriji i istovremeno pratili hemijski sastav vazduha i nastanak aerosola.

Pokazalo se da sekundarni zagađivači počinju da se stvaraju već nekoliko minuta nakon nanošenja sredstva za čišćenje. Koncentracije monoterpena tokom čišćenja bile su oko sto puta veće od onih u spoljašnjem vazduhu, a nastale su i vrlo sitne čestice manje od 10 nanometara.

Novija istraživanja proširila su ta saznanja. U eksperimentima sprovedenim u maloj modelnoj kući na kampusu Perdjua istraživači su koristili konvencionalna mirisna sredstva, ali i proizvode na bazi biljnih i eteričnih ulja. Brisanje podova, prskanje površina i slične aktivnosti proizveli su milijarde, a u zavisnosti od proizvoda i bilijone čestica. Većina ih je bila veličine između jednog i 30 nanometara.

Zašto su ultrafine čestice opasne i kako deluju na disajne puteve

Jedan od razloga zbog kojih ovaj oblik zagađenja lako prolazi neprimećeno jeste njihova veličina. Reč je o ultrafinim česticama koje su mnogo manje od čestica koje povezujemo sa prašinom ili dimom. Istraživači navode da ih mnogi kućni uređaji za praćenje kvaliteta vazduha uopšte ne mogu registrovati. Istovremeno, zbog njihove male veličine mogu prodreti duboko u disajni sistem. Modeli izloženosti koje su koristili istraživači pokazali su da količina čestica koja se može taložiti u disajnom sistemu tokom čišćenja može biti uporediva ili čak veća od izloženosti aerosolima povezanim sa saobraćajem.

To ipak ne znači da je nekoliko minuta čišćenja mirisnim sredstvom jednako štetno kao dugotrajno udisanje saobraćajnog zagađenja. Reč je o poređenju izračunate respiratorne doze, a sastav čestica nije isti. I sami istraživači naglašavaju da se radi o različitim vrstama zagađenja.

Posebno je zanimljivo koliko brzo nastaje ovo zagađenje. Prema novim rezultatima, stvaranje i rast čestica odvijaju se u svega nekoliko minuta. Drugim rečima, nije reč o tome da se zagađenje postepeno nakuplja satima nakon čišćenja. Veliki deo procesa dešava se praktično tokom same aktivnosti. Istraživači pritom ne tvrde da treba prestati sa čišćenjem. Naprotiv, čišćenje uklanja bakterije i viruse sa površina, ali istovremeno može promeniti hemijski sastav vazduha u prostoriji. Cilj istraživanja je da pokaže da miris nije pouzdan pokazatelj kvaliteta vazduha.

Uticaj eteričnih ulja i uređaja koji generišu ozon

Zanimljiv je i podatak da istraživači nisu proučavali samo klasična sintetička mirisna sredstva. U najnovijim eksperimentima koristili su i proizvode koji sadrže biljne sastojke i eterična ulja. I oni mogu sadržati terpene poput limonena, pinena, timola i linaloola, koji mogu učestvovati u reakcijama sa ozonom.

Zato oznaka poput „prirodno” sama po sebi ne znači da proizvod nema uticaj na kvalitet vazduha. Sličan problem ranije je proučavan i u istraživanju objavljenom u časopisu Atmospheric Environment, koje je pokazalo da sredstva za čišćenje na bazi eteričnih ulja mogu značajno povećati koncentracije terpenskih jedinjenja u zatvorenom prostoru.

Istraživači su proučavali i situaciju u kojoj se mirisna sredstva koriste istovremeno sa uređajima koji stvaraju ozon. U novijim eksperimentima posebno su posmatrali germicidne far-UV-C lampe. Onе mogu stvarati ozon, a kombinacija povećane koncentracije ozona i mirisnih jedinjenja dovela je do još intenzivnijeg stvaranja čestica u modelnoj kući. Zbog toga istraživači savetuju da se mirisna sredstva ne koriste istovremeno sa uređajima koji stvaraju ozon.

Praktični saveti za smanjenje izloženosti štetnim česticama

Ne morate zbog ovih rezultata prestati da čistite stan. Istraživači kao jednostavne mere navode izbor proizvoda sa malo mirisa ili potpuno bez mirisa, izbegavanje korišćenja više mirisnih proizvoda tokom istog čišćenja, kao i dobro provetravanje prostorije — na primer otvaranjem prozora ili uključivanjem ventilatora.

To je posebno važno za ljude koji često čiste ili profesionalno rade sa takvim proizvodima, jer kod njih izloženost može biti učestalija. Tim sa Perdjua još je u ranijem istraživanju upozorio upravo na potencijalno veći rizik za osobe koje svakodnevno rade sa proizvodima za čišćenje.